Choroby tylnej części oka mogą prowadzić do poważnych zaburzeń widzenia, a niekiedy także do jego trwałej utraty. W takich sytuacjach konieczne bywa leczenie operacyjne, którego celem jest usunięcie zmian utrudniających prawidłowe funkcjonowanie siatkówki i ciała szklistego. Witrektomia oka jest specjalistycznym zabiegiem chirurgicznym stosowanym w leczeniu wielu schorzeń wymagających interwencji w obrębie tylnego odcinka gałki ocznej. Na czym polega ten zabieg i w jakich przypadkach znajduje zastosowanie?
Czym jest witrektomia?
Witrektomia to zabieg chirurgiczny wykonywany w obrębie tylnej części oka, polegający na częściowym lub całkowitym usunięciu ciała szklistego – przezroczystej substancji wypełniającej wnętrze gałki ocznej. Ciało szkliste w warunkach prawidłowych jest przezroczystym żelem wypełniającym około 3/4–4/5 objętości gałki ocznej, który stabilizuje jej budowę i uczestniczy w procesie widzenia. Neutralizuje i magazynuje metabolity powstające głównie w siatkówce (m.in. glikogen, aminokwasy, jony potasu, kwas mlekowy, wolne rodniki), zmniejszając ich toksyczny wpływ na soczewkę i rogówkę. Uczestniczy też w stabilizacji prawidłowego napięcia gałki ocznej oraz w wymianie substancji odżywczych we wnętrzu oka. W warunkach nieprawidłowych może ono ulec zmętnieniu, stanowić zawieszenie dla krwotoku do wnętrza oka, zaś zwyrodnienie ciała szklistego może być przyczyną powstawania trakcji centralnych lub obwodowych, co może skutkować odwarstwieniem siatkówki, tworzeniem się błon lub otworów w plamce oraz innych patologii pogranicza szklistka- siatkówka.
Celem witrektomii jest umożliwienie lekarzowi dostępu do siatkówki oraz usunięcie zmian, które zaburzają jej funkcjonowanie lub zagrażają widzeniu. Po usunięciu ciała szklistego jego miejsce może zostać wypełnione płynem fizjologicznym, gazem lub olejem silikonowym, w zależności od wskazań medycznych i charakteru choroby podstawowej.
Jakie są wskazania do wykonania zabiegu witrektomii?
Witrektomia wykonywana jest w sytuacjach, gdy zmiany w obrębie tylnej części oka prowadzą do istotnego pogorszenia widzenia lub stanowią zagrożenie dla funkcji siatkówki. O konieczności przeprowadzenia zabiegu decyduje lekarz okulista po dokładnej ocenie stanu oka oraz wyników badań diagnostycznych.
Do najczęstszych wskazań do wykonania witrektomii należą:
- krwotoki do ciała szklistego, które uniemożliwiają prawidłowe widzenie oraz ocenę siatkówki;
- odwarstwienie siatkówki
- powikłania retinopatii cukrzycowej, takie jak trakcyjne zmiany w obrębie i na powierzchni siatkówki
- błony nasiatkówkowe i otwory w plamce żółtej;
- zakażenia wewnątrzgałkowe wymagające usunięcia zmienionego zapalnie ciała szklistego;
- urazy oka, w których doszło do uszkodzeń tylnego odcinka gałki ocznej.
Każdy przypadek rozpatrywany jest indywidualnie, a decyzja o zabiegu uwzględnia zarówno stopień zaawansowania choroby, jak i ogólny stan zdrowia pacjenta.
Jak wygląda przygotowanie do zabiegu witrektomii?
Przygotowanie do zabiegu witrektomii rozpoczyna się od szczegółowej konsultacji okulistycznej, podczas której lekarz ocenia ogólną kondycję narządu wzroku, a także przedni i tylny odcinek oka. Na tym etapie analizowane są objawy, przebieg choroby oraz dotychczasowe wyniki badań.
Standardowe przygotowanie obejmuje:
- dokładne badanie okulistyczne z oceną siatkówki i ciała szklistego;
- badania obrazowe, takie jak OCT lub/i USG gałki ocznej, zwłaszcza przy braku wglądu w dno oka
- kwalifikację anestezjologiczną oraz ocenę stanu ogólnego pacjenta;
- omówienie przebiegu zabiegu i zaleceń pooperacyjnych.
Jak przebiega zabieg witrektomii krok po kroku?
Operacja witrektomii jest zabiegiem mikrochirurgicznym, który przeprowadza się w warunkach sali operacyjnej, najczęściej w znieczuleniu miejscowym, okołogałkowym. Przebieg procedury może różnić się w niektórych przypadkach, w zależności od wskazania i stanu oka, jednak podstawowe etapy pozostają podobne.
- Przygotowanie i znieczulenie – pacjentowi podaje się znieczulenie miejscowe, które eliminuje ból i ruchy gałki ocznej podczas zabiegu.
- Dostęp do wnętrza oka – chirurg wykonuje niewielkie, precyzyjne nacięcia w twardówce, zakładając specjalne tulejki, umożliwiające wprowadzenie narzędzi operacyjnych.
- Wycięcie ciała szklistego – zasadniczym etapem operacji witrektomii jest stopniowe wycięcie ciała szklistego za pomocą specjalnego szybkotnącego noża (witrektomu) co pozwala na usunięcie żelu ciała szklistego, ewentualnych zmętnień, krwi lub zmian trakcyjnych.
- Leczenie zmian w obrębie siatkówki – po usunięciu ciała szklistego możliwe jest przeprowadzenie dodatkowych procedur, takich jak zabezpieczenie siatkówki laserem lub usunięcie błon.
- Wypełnienie wnętrza gałki ocznej – w zależności od wskazań wnętrze oka wypełnia się specjalnym płynem, gazem lub olejem silikonowym.
- Zakończenie zabiegu – narzędzia są usuwane, a nacięcia zazwyczaj nie wymagają szycia.
Całą procedurę przeprowadza się z dużą precyzją, a jej zakres dostosowywany jest indywidualnie do potrzeb pacjenta i charakteru choroby podstawowej.
Rekonwalescencja po witrektomii – czego się spodziewać?
Rekonwalescencja po witrektomii przebiega stopniowo i jej długość zależy od rodzaju schorzenia, zakresu zabiegu oraz zastosowanego wypełnienia gałki ocznej. Bezpośrednio po operacji pacjent może odczuwać przejściowy dyskomfort, uczucie ciała obcego w oku lub zauważyć czasowe pogorszenie ostrości widzenia, co jest zjawiskiem typowym na wczesnym etapie gojenia.
W okresie pooperacyjnym istotne jest przestrzeganie zaleceń lekarza, w tym stosowanie przepisanych kropli do oczu oraz zgłaszanie się na wizyty kontrolne. W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy podczas zabiegu użyto gazu, konieczne może być utrzymywanie określonej pozycji głowy przez wskazany czas. Poprawa widzenia następuje stopniowo, a ostateczny efekt leczenia zależy od stanu siatkówki i choroby, która była wskazaniem do przeprowadzenia witrektomii.
Czy witrektomia zawsze poprawia widzenie?
Witrektomia nie zawsze prowadzi do pełnej poprawy widzenia, ponieważ efekt zabiegu zależy przede wszystkim od choroby, która była wskazaniem do jego wykonania, oraz od stopnia uszkodzenia struktur oka przed operacją. Zabieg ma na celu usunięcie zmian zagrażających funkcji siatkówki lub umożliwienie jej leczenia, jednak nie zawsze oznacza to całkowite przywrócenie ostrości wzroku.
Najlepsze efekty uzyskuje się wtedy, gdy witrektomia została przeprowadzona we wczesnym stadium choroby i nie doszło do nieodwracalnych zmian w obrębie siatkówki lub nerwu wzrokowego. W przypadkach zaawansowanych schorzeń celem operacji bywa przede wszystkim zahamowanie dalszego pogarszania się widzenia i ochrona oka przed poważnymi powikłaniami, a nie pełna poprawa ostrości widzenia.
Witrektomia to procedura, która pozwala leczyć schorzenia zagrażające widzeniu tam, gdzie inne metody są niewystarczające. Jej skuteczność zależy od przyczyny zabiegu oraz momentu, w którym zostanie przeprowadzona, dlatego znaczenie ma wczesna diagnostyka i właściwe zaplanowanie leczenia.
Konsultacja merytoryczna tekstu: dr n. med. Agnieszka Kudasiewicz-Kardaszewska, Dyrektor Medyczna Grupy OCHO